Sociale media

Sociale veiligheid gaat ook over de ‘online’ veiligheid. Grensoverschrijdend gedrag en misbruik van sociale media vormt een bedreiging voor de veiligheid van leerlingen en medewerkers. Waar krijgen scholen mee te maken? En wat kunt u doen incidenten op sociale media te voorkomen en op welke  wijze kan de school ongewenst online gedrag aanpakken?

Informatie en actiepunten krijgt u hieronder aangereikt met verwijzingen naar praktische bruikbare materialen en publicaties ter bevordering van de online veiligheid op uw school.

 

Ongewenst online gedrag van leerlingen

Bij grensoverschrijdend gedrag via internet en sociale media gaat het om bijvoorbeeld:

  • Ruzies (of het filmen daarvan), bedreigen, pesten en buitensluiten.
  • Het verspreiden via ongewenst beeldmateriaal zoals naaktfoto’s. Zie strafbaar online gedrag.
  • Het schaden van de reputatie van leerlingen door plaatsen en verspreiden van ongewenste informatie (bijvoorbeeld Bangalijsten, bezemen)
  • Hacken van accounts van leerlingen.
  • Cyberbaiting, het online pesten, bedreigen en voor schut zetten van onderwijspersoneel.

De gouden regel voor scholen is: onderneem altijd actie naar aanleiding van online ongewenst gedrag. Te vaak wordt er niets gedaan en voelen scholen zich onvoldoende verantwoordelijk voor ‘iets dat zich afspeelt buiten de poort van school’. Maar de praktijk laat zien dat voorvallen op sociale media die zijn ontstaan buiten schooltijd een grote impact hebben onder schooltijd. Het zorgt voor spanningen tussen leerlingen, ruzies en onrust in de klas. Daarmee is het wel een zaak van school. Niets doen tast het veiligheidsgevoel van leerlingen aan en vergroot de kans op klachten en escalatie van een incident.

Acties

  • Reageer als docent en/of schoolleiding altijd op een voorval. Hiermee maak je ook aan alle leerlingen duidelijk dat online ongewenst gedrag niet wordt geaccepteerd op school.
  • Bespreek incidenten met leerlingen in de klas.
  • Neem (straf)maatregelen in de richting van de dader(s). Zie Sanctieladder leerlingen.
  • Bespreek het incident binnen het team en informeer over de te nemen/genomen maatregelen.
  • Informeer de betrokken ouders en betrek ze bij de verdere gang van zaken rond het incident.
  • Afhankelijk van de aard van het incident worden overige leerlingen en ouders geïnformeerd.
  • Biedt hulp aan het slachtoffer en neem maatregelen om ervoor te zorgen dat het slachtoffer weer veilig naar school durft en kan.
  • Wijs (ouders van) het slachtoffer op de vertrouwenspersoon en de mogelijkheid een klacht in te dienen.
  • Schakel afhankelijk van de aard en ernst van het incident de politie in. Ook voor advies kan contact worden gezocht met de wijkagent, bijvoorbeeld als een naaktfoto van een leerling circuleert via sociale media.
  • Neem  preventieve maatregelen.
  • Scherp het bestaand beleid rond sociale media zo nodig aan. Zie aanscherping beleid.

Ongewenst online gedrag van personeel

Niet alleen leerlingen maken zich schuldig aan ongewenst online gedrag. Onderwijsmedewerkers gaan soms ook over de grens van toelaatbaar gedrag. Het gaat dan om (seksueel) grensoverschrijdend digitaal contact met leerlingen of om ongewenste uitlatingen en profilering via privé accounts op sociale media. Download het informatieblad Onderwijspersoneel en sociale media voor meer informatie hierover.

Acties

  • Ga in gesprek met het personeelslid over een voorval/melding/klacht/signaal/gerucht.
  • Maak afspraken met het personeelslid over professioneel online gedrag en correcte online communicatie met leerlingen en ouders.
  • Afhankelijk van de aard van het ongewenst gedrag wordt coaching op gedrag aangeboden/verplicht.
  • Informeer overige teamleden over het voorval en de genomen of te nemen maatregelen.
  • Informeer ouders van leerlingen afhankelijk van de aard en grootte van het incident.
  • Leg sancties op. Afhankelijk van de ernst van het incident worden strafmaatregelen getroffen. Zie sanctieladder personeel.
  • Neem contact op met de politie in geval van strafbaar online gedrag.
  • Het schoolbestuur is wettelijk verplicht aangifte te doen, na overleg met de vertrouwensinspectie, in geval dat een vermoeden bestaat dat een medewerker seksueel online contact heeft met een minderjarige leerling. (Meld- en aangifteplicht). Zie strafbaar online gedrag.
  • Onderwijsmedewerkers die weet hebben of een vermoeden hebben dat een collega’s online seksueel contact heeft met een minderjarige leerling zijn wettelijk verplicht dit te melden bij het bestuur. (Meld- en aangifteplicht)
  • Neem preventieve maatregelen. Hanteer bijvoorbeeld een gedragscode voor personeel met aandacht voor online gedrag.
  • Scherp zo nodig het schoolbeleid aan voor wat betreft online gedrag en personeel.  Zie beleidsmaatregelen.

Strafbaar online gedrag

Veel vormen van online ongewenst gedrag zijn strafbaar. De meeste leerlingen zijn zich hier niet van bewust. Een op de zeven jongeren verstuurd seksueel beeldmateriaal via sociale media en vind dat normaal (Een Vandaag jongerenpanel 2015). Ze weten niet dat het bezitten, verspreiden of ongevraagd openbaar maken van naaktfoto’s een minderjarige leerling strafbaar is. Ook stiekem opnames maken van iemand, een ander online bedreigen, chanteren of belachelijk maken kan als strafbaar worden aangemerkt. In de brochure Sociale media en schoolveiligheid wordt overzichtelijk uiteengezet welke vormen strafbaar zijn en wat de school in zo’n geval kan doen.

Gevolgen

Leerlingen moeten weten dat strafbaar online ernstige gevolgen heeft voor zowel het slachtoffer als de dader(s). Slachtoffers voelen zich niet meer veilig, online en offline, zijn bang om naar school te gaan, schamen zich, zijn onzeker, worden buitengesloten of gepest. Voor daders gelden straffen. Niet alleen de school treft strafmaatregelen maar bij strafbaar gedrag wordt ook de politie ingeschakeld. Leerlingen onder de 12 jaar kunnen niet strafrechtelijk vervolgd worden. Voor daders tussen de 12 en 18 jaar geldt het jeugdstrafrecht.

Om leerlingen te informeren over welk online gedrag strafbaar is zijn gratis lessen verkrijgbaar via onder andere de website Helpwanted.

Acties

  • Wijs (de ouders van) het slachtoffer op het doen van aangifte.
  • Neem passende maatregelen gericht op het herstellen van de veiligheidsgevoel van het slachtoffer (en overige leerlingen).
  • Wijs het slachtoffer op de vertrouwenspersoon van school.
  • Biedt het slachtoffer hulp aan of verwijs naar externe hulpverlening.
  • Neem strafmaatregelen naar de daders.
  • Neem maatregelen naar andere leerlingen. Verbiedt bijvoorbeeld het delen van belastend beeldmateriaal en wijs ze op de consequenties indien ze dit wel doen.
  • Geef voorlichting aan leerlingen én personeel over ongewenst gedrag en misbruik van sociale media.

Strafbaar gedrag personeel

Onderwijsmedewerkers maken zich schuldig aan strafbaar online gedrag als er sprake is van grooming, het doen van een voorstel met seksuele bedoelingen aan een minderjarige. Heeft een medewerker seksueel of erotisch getint online contact tussen met een minderjarige leerling dan geldt voor scholen de wettelijke verplichting om aangifte te doen bij de politie. Zie: Meld- en aangifteplicht.

Acties

  • Treedt bij strafbaar online gedrag van personeel altijd in overleg met de politie.
  • Informeer en overleg met de ouders van het slachtoffer.
  • Tref strafmaatregelen.
  • Medewerkers van school die weet hebben of slechts een vermoeden hebben van een zedenmisdrijf tussen een personeelslid en een minderjarige leerling zijn wettelijk verplicht dit te melden bij het bevoegd gezag.
  • Het bevoegd gezag is in geval van een melding van een (vermoeden van een) zedenmisdrijf verplicht om, na overleg met de vertrouwensinspectie, aangifte te doen bij de politie.
  • Informeer overige leerlingen en ouders. Zie informatieblad Een zedenzaak op school. Hoe informeer ik personeel, leerlingen en ouders?
  • Neem preventieve maatregelen. Zie preventie.

Uit de praktijk blijkt dat openheid van zaken de beste keus is en dat dit de kans op onrust en escalatie van een zaak kan voorkomen.

“Volgens directeur (…) zijn de reacties van de ouders wisselend. ‘Er is geen onrust ontstaan, de meeste ouders reageren dat ze het fijn vinden op de hoogte te zijn gesteld”. (Bron: Omroep Gelderland juni 2015)

Klachten

Een voorval rond misbruik van sociale media kan aanleiding zijn voor een leerling, ouder of een medewerker om een klacht in te dienen. Van belang is klachten altijd serieus te nemen. Ouders die zich niet gehoord voelen zullen andere wegen bewandelen om aandacht te vragen voor hun kwestie en zelf relatief kleine voorvallen kunnen zo uitgroeien tot een groot incident of officiële klacht. Leerlingen zullen zich onveilig blijven voelen als ze niet gehoord worden bij een klacht.

Vertrouwenspersoon

Bij klachten op school is de vertrouwenspersoon het aanspreekpunt. De vertrouwenspersoon vangt de klagers op en gaat samen met de klager de mogelijkheden na die er zijn om de klacht op te lossen. Dat kan zijn:

  • Een gesprek tussen de klager en diegene tegen wie de klacht zich richt (aangeklaagde).
  • Bemiddeling tussen de klager en de aangeklaagde.
  • Behandeling van de klacht door de schoolleiding (interne procedure).
  • Indienen van een (officiële) klacht via de klachtencommissie.

De vertrouwenspersoon bespreekt met de klager deze verschillende mogelijkheden en wat de consequenties zijn en begeleid de klager in het door hem/haar gekozen traject.  Download het informatieblad Klachten en sociale media (zie link hieronder) voor uitgebreide informatie en bekijk het expertise deel voor vertrouwenspersonen over Klachten op school op deze website.

Preventieve maatregelen

Voorkomen is nog altijd beter dan genezen. Door te werken aan preventie kan het aantal incidenten rond misbruik van sociale media verminderd worden, is de kans op escalatie van een incident kleiner, zijn leerlingen zich bewuster van grensoverschrijdend gedrag en de gevolgen ervan en wordt één duidelijke lijn gevolgd in het optreden tegen ongewenst online gedrag.

Preventieve maatregelen omvatten drie onderdelen die hieronder nader uitgewerkt worden:

  1. Het hebben en naleven van regels, gedragscodes en/of afspraken over omgaan op sociale media en internet en optreden (sancties) bij overtreding van de regels.
  2. Voorlichting geven over sociale media, de risico’s, grensoverschrijdend en strafbaar gedrag en hoe ga je respectvol met elkaar om (online burgerschap).
  3. Professionalisering personeel. Pedagogisch vakmanschap omvat ook beschikken over kennis en vaardigheden rond internet en sociale media.

Regels & sancties

gedragen gedrag vo actiefGedragsregels leveren een belangrijke bijdrage aan het bevorderen van de sociale veiligheid op school. Ze geven aan welk gedrag, offline én online, wenselijk is in de omgang met elkaar. Regels maken duidelijk wat niet mag en helpen ongewenst gedrag te voorkomen. Ook vormen regels een maatstaf voor het nemen van disciplinaire maatregelen.

Het slagen van regels is aan voorwaarden verbonden. Welke dat zijn komen hieronder aan bod.

 

Acties

  • Formuleer regels in samenspraak met leerlingen en het team. Het Spel Gedragen Gedrag kan hier een hulpmiddel bij zijn en is bedoeld om met het team te spelen. Het spel voor het voortgezet onderwijs bevat ook een leerlingenspel.
  • Zorg dat regels en afspraken ook betrekking hebben op het omgaan met elkaar op sociale media en internet.
  • Draag regels uit. Geef zelf altijd het goede voorbeeld.
  • Houd regels levend. Bespreek en evalueer bestaande regels met regelmaat in de klas en in het team en pas ze zo nodig aan.
  • Communiceer regels. Zorg dat leerlingen de regels kennen. Denk aan posters in de klas, een (symbolisch) contract met afspraken dat alle leerlingen ondertekenen, vermeld de regels op de schoolwebsite, maak de regels bekend bij ouders via bijvoorbeeld een nieuwsbrief of klassenmail.
  • Zorg voor regels of een gedragscode voor medewerkers en zorg dat hij bekend is bij (nieuwe) medewerkers. Zie gerelateerde kennisbank items hieronder.
  • Spreek in het team regelmatig over professionele online communicatie met leerlingen en ouders. Welke taal gebruik je? Gebruik je emoticons 🙂 in emails aan ouders? Waar ligt de grens tussen professioneel en privé? Is het gewenst om ‘s avonds en in het weekend contact te hebben met leerlingen via sociale media? Volg je leerlingen of ouders op Twitter?
  • Sanctioneer bij overtreding van de regels. Regels missen hun werking en zullen niet nageleefd worden als er geen straf aan wordt verbonden. Bekijk ook de Sanctieladder leerlingen hieronder.
  • Bespreek in het team dat er wordt toegezien op naleving van de regels en het opleggen van een passende straf. Niets is minder effectief dan leerkrachten die verschillend reageren op een incident

Voorlichting

Wij, volwassenen, denken dat leerlingen alles weten over sociale media en internet. Dat is een misverstand. Ze zijn erg vaardig in het gebruiken van digitale communicatiemiddelen maar ze zijn zich daarentegen vaak niet bewust van de risico’s en overzien de gevolgen van grensoverschrijdend online gedrag niet altijd. Ze kijken bovendien heel anders aan tegen ‘misbruik van’ sociale media dan volwassenen. Rouleert een naaktfoto van een klasgenote via sociale media dan is dat volgens leerlingen vaak de schuld van de leerling  “moet ze maar niet zo stom zijn”. Het hacken van een account van een docent en ongepaste teksten en afbeeldingen plaatsen is in de ogen van de meeste jongeren grappig. Ze zijn zich er niet van bewust dat het strafbaar is en dat de betreffende docent aangifte tegen ze kan doen.

Digitaal burgerschap

Correct en respectvol met elkaar omgaan, ook online, is iets dat leerlingen moeten leren en waarin de school een taak heeft. Burgerschap krijgt daarmee een digitale variant. Leerlingen worden bewust gemaakt van hun gedrag en wat de gevolgen zijn van bepaalde gedragingen voor henzelf en anderen. Ze krijgen vaardigheden aangereikt voor correcte omgang met elkaar en worden weerbaar gemaakt in het omgaan met ongewenst gedrag. Het geven van voorlichting over gebruik en misbruik van sociale media en internet kan hier een belangrijke rol in spelen. Voorlichting kan op verschillende manieren vorm krijgen en uitgevoerd worden door schoolmedewerkers  (leerkracht, vertrouwenspersoon, mediacoach) of door externen.

Acties

  • Praat over het onderwerp misbruik van sociale media in de klas.
    • In het primair onderwijs kun je met kinderen voorvallen uit de praktijk bespreken en oefenen met fictieve praktijksituaties zoals buitengesloten worden via Whatsapp, het ontvangen van een haatbericht of een blootfoto van iemand. Stel leerlingen de vraag: Hoe is dat voor jou? En hoe is dat voor diegene die het overkomt? Verspreid jij het bericht verder? Wat kun je doen? Wie kun je om hulp vragen?
    • In het voortgezet onderwijs kan de interactive film ‘It’s up to you’ als discussiestarter ingezet worden.
  • Organiseer lessen over sociale media. Er zijn vele lessen gratis beschikbaar via internet. Zie ondere andere de website van Helpwanted en Kennisnet of huur een externe deskundige in voor het verzorgen van een gastles.
  • Bekijk een interactief toneelspel en bespreek het na met leerlingen. Een voorbeeld is de toneelvoorstelling Like. Zie hieronder.
  • Geef voorlichting aan ouders over het onderwerp sociale media. Organiseer bijvoorbeeld een thema avond of informeer ouders via een (nieuws)brief. Geef uitleg over online trends en populaire apps, vormen van misbruik, gevolgen voor slachtoffers en daders en geef ze tips over hoe ze met hun kind het onderwerp thuis kunnen bespreken en hoe ze hun kind bij problemen kunnen helpen.

 Professionalisering personeel

Eenmalig aandacht besteden aan het onderwerp sociale media in een (gast)les is niet voldoende. Jongeren zijn continu online, waardoor ongewenst online gedrag aan de orde van de dag is. Leraren moeten daarom steeds opnieuw het gesprek kunnen aangaan met hun leerlingen. Ze moeten weten wat er speelt en niet handelingsverlegen zijn om in te grijpen bij grensoverschrijdend gedrag. Er wordt veel gevraagd van leerkrachten als het gaat om pedagogisch handelen.

Pedagogisch vakmanschap

Leraren moeten in staat zijn:

  • Leerlingen kennis en vaardigheden bij te brengen over het omgaan met elkaar op sociale media en internet.
  • Leerlingen voorlichting te geven over de gevaren en risico’s van sociale media en internet.
  • Leerlingen weerbaar te maken tegen grensoverschrijdend gedrag en misbruik.
  • Grensoverschrijdend gedrag te signaleren.
  • Te interveniëren bij grensoverschrijdend gedrag.
  • Gesprekken te voeren met leerlingen én ouders over ongewenst online gedrag.

Om dit te kunnen doen hebben onderwijsmedewerkers kennis en vaardigheden nodig. Het is de taak van de schoolleiding systematisch en periodiek aandacht te besteden aan de kwaliteit van het pedagogisch handelen van medewerkers.

Acties

  • Draag zorg voor voldoende en kwalitatief goed toegeruste leerkrachten, in staat tot het bieden van hoogwaardig, contextrijk en prikkelend onderwijs, op maat van de doelgroep en aansluitend bij nieuwe ontwikkelingen.
  • Zorg voor sturing en helderheid in het team over bestaande regels en ingrijpen bij ongewenst gedrag op sociale media.
  • Maak professionalisering/coaching van leerkrachten mogelijk ten aanzien van adequaat handelen bij ongewenst (online) gedrag.
  • Stel een deskundige aan op het gebied van sociale media binnen de school (bijvorbeeld een mediacoach, een docent die dit leuk vindt). Deze is ook verantwoordelijk voor het bijscholen van alle medewerkers.

 

Aanscherping beleid

Binnen het veiligheidsbeleid van school is er expliciet aandacht voor sociale media en internet.

Aandachtpunten bij het vormgeven aan beleid en aanscherping van bestaand beleid zijn:

  • Er is een schoolveiligheidsplan. Een veiligheidsplan is nooit af en wordt constant bijgesteld. Scholen die hiermee aan de slag willen en hun bestaande veiligheidsplan tegen het licht willen houden kunnen dit doen door middel van ons Digitaal Veiligheidsplan.
  • De schoolleiding is verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat het iedereen in de schoolgemeenschap op de hoogte is van het bestaande beleid en dit uitdraagt.
  • Er zijn regels en afspraken op papier over gebruik van sociale media door leerlingen.
  • Er is een gedragscode voor medewerkers met specifieke aandacht voor online gedrag.
  • Er is een sanctiebeleid.
  • De school heeft een klachtenregeling, is aangesloten bij een klachtencommissie en beschikt over een vertrouwenspersoon.
  • Er is een draaiboek voor incidenten. Dit bevat onder meer een stappenplan, een taakverdeling en hoe wordt omgegaan met de media.
  • Er is een aanspreekpunt voor leerlingen, personeel en ouders waar ze terecht kunnen bij ongewenst gedrag. Dit kan de vertrouwenspersoon zijn, de pestcoördinator of een ander persoon binnen de organisatie die deze taak krijgt.
  • De school beschikt over een netwerk en werkt daarin samen met deskundigen. Het netwerk bespreekt zaken die spelen onder jongeren, ze bekijken of er acties op school voor nodig zijn en weten hoe te handelen en werken samen bij een incident. Vanuit school hebben bijvoorbeeld de coördinator schoolveiligheid, de vertrouwenspersoon en/of de mediacoach zitting. Denk bij externen aan de wijkagent, een GGD of buurtteammedewerker en deskundige op een bepaald terrein.
  • Wees als school/onderwijsinstelling actief op sociale media. Wijs een persoon aan die het Twitter- en Facebook account van school beheert. Op deze manier is de school sneller op de hoogte van wat er speelt en kan direct gereageerd worden. Er gaat een preventieve werking uit van het aanwezig zijn op sociale media.

Helpdesk

Heeft u nog vragen over het onderwerp sociale media en schoolveiligheid? Wilt u advies inzake een voorval of klacht? Neem dan contact op met de medewerkers van onze helpdesk voor gratis advies op maat.

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.